Pani Karolina Zioło-Pużuk                                                                         Warszawa, 27 sierpnia 2026r.

Sekretarz Stanu

Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego

 

Szanowna Pani Minister,

 

Sprawa: Stanowisko dotyczące projektu nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce w zakresie ewaluacji działalności naukowej w latach 2026–2030.

W związku z pracami nad zmianami w ustawie z dnia 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, pragniemy wyrazić nasze poparcie dla kierunku proponowanych przez MNiSW działań legislacyjnych, opublikowanych 2 czerwca br., których celem jest dalsze wzmacnianie jakości polskiego systemu nauki i szkolnictwa wyższego, jego konkurencyjności oraz zdolności do generowania społecznie, gospodarczo i kulturowo istotnych rezultatów.

W naszej ocenie szczególne znaczenie ma taki kształt krajowego systemu oceny działalności naukowej, aby mógł w najwyższym możliwie stopniu premiować rzeczywistą jakość, oryginalność i znaczenie osiągnięć naukowych, a nie jedynie ich liczbę lub pozycję bibliometryczną czasopism, w których są one publikowane.

Dlatego zwracamy się z uprzejmą prośbą, aby w toku dalszych prac legislacyjnych i wdrożeniowych zostały uwzględnione następujące postulaty:

1. Wyraźniejsze wyeksponowanie oceny najważniejszych osiągnięć jednostek naukowych

Postulujemy zwiększenie znaczenia najwybitniejszych, reprezentatywnych osiągnięć jednostek naukowych – w szczególności takich, które stanowią istotny wkład w rozwój danej dyscypliny, rozwiązują ważne problemy badawcze, gospodarcze lub społeczne, otwierają nowe kierunki badań i przez to uzyskały znaczące uznanie krajowe lub międzynarodowe.

System oceny powinien umożliwiać wskazanie i odpowiednie dowartościowanie najważniejszych rezultatów działalności naukowej, zamiast prowadzić do agregowania dużej liczby wskaźników opisujących aktywność publikacyjną.

W tym kontekście zasadne wydaje się wzmocnienie mechanizmów pozwalających ekspertom na ocenę jakościową przedstawianych osiągnięć oraz ustalenie ich rzeczywistego znaczenia dla nauki i jej otoczenia.

2. Zwiększenie wagi jakości badań naukowych, z zachowaniem zasady równowagi oceny eksperckiej i statystyki

Za szczególnie istotne uważamy odejście od sytuacji, w której wskaźniki ilościowe mogą w praktyce determinować ocenę działalności naukowej w większym stopniu niż merytoryczna wartość badań. Rekomendujemy zatem, aby wskaźniki bibliometryczne, w tym liczba publikacji, cytowania czy wskaźniki związane z czasopismami, pełniły funkcję równorzędną i kontekstową, a nie zastępowały eksperckiego osądu jakości badań.

Osąd ekspercki wymagałby zaproponowania obiektywnych kryteriów doboru ekspertów (niezależni, bez powiązań, bez konfliktu interesów i jeśli trzeba być może zagraniczni).

Takie rozwiązanie pozostawałoby w zgodzie z międzynarodowym kierunkiem reformy ewaluacji nauki wyznaczanym przez Coalition for Advancing Research Assessment (CoARA), której podstawową zasadą jest pierwszeństwo oceny jakościowej, opartej na eksperckim osądzie i wzajemnej ocenie, przy odpowiedzialnym wykorzystaniu wskaźników ilościowych. (qualitative judgement first, metrics second).

3. Przeciwdziałanie nieetycznym praktykom publikacyjnym

Zwracamy również uwagę na konieczność takiego projektowania systemu oceny, aby nie premiował praktyk nastawionych na maksymalizację wskaźników ilościowych kosztem jakości i rzetelności badań.

W szczególności system powinien ograniczać premiowanie zachowań takich jak nadmierna fragmentacja wyników badawczych, publikowanie prac o niewielkiej wartości poznawczej wyłącznie w celu zwiększenia dorobku, nieuzasadnione zwiększanie liczby autorów, praktyki związane z manipulowaniem cytowaniami czy korzystanie z czasopism i wydawców niespełniających odpowiednich standardów rzetelności naukowej.

Jednocześnie pożądane byłoby wyraźniejsze uwzględnienie w systemie oceny integralności, rzetelności i odpowiedzialności badawczej. System ewaluacyjny powinien bowiem wzmacniać kulturę naukową, w której wartość pojedynczego, solidnego i znaczącego wyniku może być większa niż wartość wielu publikacji o marginalnym znaczeniu.

4. Zwiększenie znaczenia popularyzacji i społecznego oddziaływania nauki

Wnosimy także o wyraźniejsze uwzględnienie w ocenie działalności jednostek naukowych ich wkładu w upowszechnianie wiedzy oraz budowanie społecznego zaufania do nauki.

Popularyzacja nauki, przystępna komunikacja wyników badań w sferze publicznej, współpraca ze szkołami, instytucjami kultury, organizacjami społecznymi i administracją publiczną, a także tworzenie wysokiej jakości materiałów edukacyjnych powinny być postrzegane jako integralne elementy odpowiedzialnej działalności naukowej i brane pod uwagę w procesie jej oceny.

W tym zakresie szczególnie wartościowe są działania, które prowadzą do trwałego i udokumentowanego oddziaływania nauki poza środowiskiem akademickim.

5. Silniejsze uwzględnienie komercjalizacji i transferu wiedzy

Za zasadne uważamy również zwiększenie znaczenia osiągnięć, które przekładają się na praktyczne wykorzystanie wyników badań, w tym ich komercjalizację, transfer technologii, wdrożenia, patenty, licencje, powstawanie przedsiębiorstw typu spin-off oraz współpracę z sektorem gospodarczym. Oznaczałoby to wzrost wagi procentowej kryterium trzeciego ewaluacji. 

Jednocześnie uważamy, że należy utrzymać zasadę, że komercjalizacja nie może być uniwersalnym miernikiem jakości nauki. Jej znaczenie i sposób oceny powinny być dostosowane do specyfiki dyscypliny oraz charakteru prowadzonych badań. W wielu dziedzinach osiągnięcia naukowe najwyższej wartości mogą nie mieć bezpośredniego wymiaru komercyjnego, a ich wpływ może ujawniać się w sferze społecznej, kulturowej, edukacyjnej lub metodologicznej.

6. Odejście od mechanicznego stosowania jednego zestawu wskaźników

W związku z powyższym proponujemy, aby w dalszych pracach nad systemem oceny przyjąć zasadę, zgodnie z którą wskaźniki ilościowe równoważą wzajemnie ocenę ekspercką, lecz jej nie zastępują.

Ocena powinna uwzględniać różnorodność misji jednostek naukowych, dyscyplin oraz form aktywności badawczej. Powinna także umożliwiać ekspertom ocenę osiągnięć w ich właściwym kontekście, w tym ich oryginalności, znaczenia, rzetelności, trwałości oraz rzeczywistego wpływu na rozwój nauki i społeczeństwa.

Popieramy zakładaną w projekcie nowelizacji kompleksową, wielowymiarową ocenę instytucjonalną potencjału naukowego jednostek badawczych.

Takie podejście odpowiada kierunkowi międzynarodowej reformy ewaluacji badań naukowych rozwijanemu przez CoARA, której celem jest rozpoznawanie różnorodnych rezultatów i aktywności prowadzących do maksymalizacji jakości oraz oddziaływania badań, przy jednoczesnym ograniczaniu niewłaściwego wykorzystania wskaźników publikacyjnych.

Jesteśmy przekonani, że reforma systemu nauki powinna prowadzić do stworzenia takich warunków, w których najwyżej cenione są nie najbardziej liczne, lecz najbardziej wartościowe osiągnięcia naukowe.

Dlatego zwracamy się z uprzejmą prośbą o uwzględnienie w dalszych pracach nad nowelizacją ustawy oraz w aktach wykonawczych i mechanizmach ewaluacji następujących zasad:

• Równoważenia jakościowej oceny eksperckiej z wskaźnikami ilościowymi;
• Wyraźniejszego eksponowania najważniejszych osiągnięć jednostek naukowych;
• Zwiększenia znaczenia jakości, oryginalności i znaczenia badań;
• Ograniczania bodźców sprzyjających nieetycznym i nierzetelnym praktykom publikacyjnym;
• Uwzględniania popularyzacji nauki i jej społecznego oddziaływania;
• Zwiększenia wagi transferu wiedzy, wdrożeń i komercjalizacji wyników badań, z poszanowaniem specyfiki poszczególnych dyscyplin;
• Odpowiedzialnego, przejrzystego i kontekstowego wykorzystywania metryk ilościowych.

 

W naszej ocenie przyjęcie takiego kierunku pozwoli nie tylko lepiej odzwierciedlać rzeczywistą wartość polskiej nauki, lecz także stworzyć system bodźców, sprzyjający rzetelności, ambitnym badaniom, długofalowej współpracy naukowej oraz zwiększaniu społecznego i gospodarczego oddziaływania wyników badań na gospodarkę i społeczeństwo. 

Wyrażamy poparcie dla podejmowanych przez MNiSW działań legislacyjnych i liczymy na uwzględnienie powyższych postulatów w dalszych pracach nad reformą krajowego systemu nauki i szkolnictwa wyższego.

Z wyrazami szacunku

/Dr Mieczysław Błoński/

Prezes Zarządu

Polska Unia Edukacyjna